Home⇛NRCP Research Journal⇛vol. 25 no. 2 (2026)

Ginhawa, Galing, Lusog: Mga Batayang Dalumat sa Araling Pangkalusugang Pilipino

Atoy M. Navarro

Discipline: Social Science

 

Abstract:

Patuloy na tinitingnang kontrobersiyal ang holistikong depinisyon ng World Health Organization (WHO) (1948) sa “health” bilang “kalagayan ng kabuuang pisikal, mental at sosyal na kaginhawahan, at hindi lamang kawalan ng sakit at kahinaan.” Ngunit hindi na bago sa kapookang Pilipino ang holistikong pagtingin sa “kalusugan,” na karaniwang salin ng “health.” Batay sa pag-aaral sa mga katutubong dalumat na mahahalaw mula sa mga bokabolaryo ng wikang Tagalog ng mga Español noong dantaon 17-19, bagama’t may “lusog” na, “ginhawa” at “galing” ang mga pangunahing konseptong pangkalusugan ng mga Tagalog noong sinaunang panahon. Sa katunayan, mas matandang katutubong konsepto ang “kaginhawahan” at “kagalingan” kaysa sa “kalusugan.” Mas malawak ang “kaginhawahan” na tumutukoy sa pangkalahatang maalwan, maayos at magandang buhay sa aspektong biolohikal, pisikal, mental, emosyonal, kultural, ekonomiko, materyal, politikal, sosyal, seksuwal at espirituwal. Itinutumbas naman ang “kagalingan” sa kawalan ng karamdaman at sakit. Samantala, tumutukoy lamang ang “kalusugan” sa malakas na katawan. Sa pananaliksik na ito, inilalahad ang mga datos mula sa mga bokabolaryo ng wikang Tagalog ng mga Español noong dantaon 17-19 at pinangangatwiranan ang kahalagahan ng pagbawi sa mga katutubong dalumat kaugnay ng “kalusugan” bilang salalayan sa pag-aangkin sa internasyonal na konseptong “health.”



References:

  1. Almario, V.S. (pat.) (2010). UP diksiyonaryong Filipino; Binagong edisyon. Quezon City: UP Sentro ng Wikang Filipino Diliman at Anvil Publishing Inc.
  2. Almario, V.S. (pat.) (2021). Pambansang diksiyonaryo sa Filipino. Quezon City: Ateneo de Manila University Press.
  3. Bautista, V.V. (2024). Ang halaga at hamon ng pagdalumat sa ginhawa. Nasa V.V. Bautista at D.L.A. Salvador (mga pat.), Ang ginhawa bilang hangarin at balangkas sa paglikha ng mapagkalingang unibersidad. Manila at Quezon City: Pambansang Komisyon para sa Kultura at Sining, Philippine Cultural Education Program, UP Diliman Psychosocial Services, at Pambansang Samahan sa Sikolohiyang Pilipino, 1-11.
  4. Blancas de San José, F. (1610). Arte y reglas de la lengua Tagala. Bataan: Tomas Pinpin.
  5. Blancas de San José, F. (bago 1614). Vocabulario de la lengua Tagala. Manuskrito.
  6. Castillo-Carandang, N. (2019). Kagalingan: The Filipino’s search for well-being, happiness and health. PhD disertasyon, Universiteit van Amsterdam.
  7. Conti, A.A. (2018). Historical evolution of the concept of health in western medicine. Acta Biomedica, 89(3), 352-354.
  8. Covar, P. (1993). Kaalamang bayang dalumat ng pagkataong Pilipino. Diliman Review, 41(1-2), 3-9.
  9. Gómez Platero, E. (1880). Catálogo biográfico de los religiosos franciscanos de la provincia de San Gregorio Magno de Filipinas desde 1577 en que llegaron los primeros a Manila hasta los de nuestros días. Manila: Imprenta del Real Colegio de Santo Tomás.
  10. Hendrickson, G.R. at L.E. Newel (mga pat.) (1991). A bibliography of Philippine language dictionaries and vocabularies. Manila: Linguistic Society of the Philippines.
  11. Jose, M.D. at A.M. Navarro (2004). Katawan at kaluluwa sa kronikang Espanyol: Pagtatalaban ng seksuwalidad at espiritwalidad noong dantaon 16-18. Daluyan: Journal ng Wikang Filipino, 12(1), 64-80.
  12. Jose, M.D., A.M. Navarro at J.A. Ong (mga pat.) (2021). Araling Pang-Erya at Araling Kabanwahan. Manila: Department of Social Sciences, University of the Philippines Manila.
  13. Martinez, R.C.K.P. (2024). Nursing-situation-as-Caring-Moment (NurCaM): A Filipino value-grounded theory of Nursing. Manila: Philippine Nurses Association, Inc.
  14. Navarro, A.M. (2025). Mga salaysay ni Jose Rizal ukol sa Singapura, Saigon, at Sandakan: Mula maagang Araling Pang-Erya tungong Araling Kabanwahan. Nasa A.M. Navarro at E.J.A. Albela (mga pat.), Jose Rizal sa Timog Silangang Asya: Mga salaysay ukol sa Singapura, Saigon, at Sandakan. Manila: PUP Center for Philippine Studies at UP Manila Area Studies Program, 1-6.
  15. Noceda, J.d. at P.d. Sanlúcar (1754). Vocabulario de la lengua Tagala. Manila: Imprenta de la Compañía de Jesús.
  16. Noceda, J.d. at P.d. Sanlúcar (1832). Vocabulario de la lengua Tagala. Valladolid: Imprenta de Higinio Rolidan.
  17. Noceda, J.d. at P.d. Sanlúcar (1860). Vocabulario de la lengua Tagala. Manila: Imprenta de Ramirez y Giraudier.
  18. O’Neill, C.E. at J.M. Domínguez (mga pat.) (2001). Diccionario histórico de la Compañía de Jesús. 4 Tomo. Madrid: Universidad Pontificia Historicum. de Comillas-Institutum
  19. Paz, C.J. (1998). Ginhawa: Well-being as expressed in Philippine languages. Nasa C.J. Paz (pat.), Ginhawa, kapalaran, dalamhati: Essays on well-being, opportunity/destiny, and anguish. Quezon City: University of the Philippines Press, 2008, 3-12.
  20. Planta, M.M. (2017). Traditional medicine in the colonial Philippines: 16th to the 19th century. Quezon City: University of the Philippines Press.
  21. Plasencia, J.d. (1593). Doctrina Christiana en lengua Española y Tagala. Manila: S. Gabriel dela orden de S. Domingo.
  22. Ruiz, M. (1630). Bocabulario Tagalo. Quezon City: Pulong - Sources for Philippine Studies, Ateneo de Manila University, 1997.
  23. Salazar, Z.A. (1977). Ang kamalayan at kaluluwa: Isang paglilinaw ng ilang konsepto sa kinagisnang sikolohiya. Nasa L.F. Antonio, L.L. Samson, E.S. Reyes at M.A. Paguio (mga pat.), Ulat ng ikalawang pambansang kumperensya sa sikolohiyang Pilipino. Quezon City: Pambansang Samahan sa Sikolohiyang Pilipino, 131 144.
  24. Samaco-Zamora, M.C.F. at K.T.G. Fernandez (2016). A grounded theory of Filipino wellness (Kaginhawaan). Psychological Studies, 61, 279-287.
  25. San Antonio, F.d. (bago 1624). Vocabulario Tagalo. Quezon City: Pulong - Sources for Philippine Studies, Ateneo de Manila University, 2000.
  26. San Buenaventura, P.d. (1613). Vocabulario de la lengua Tagala. Pila: Tomas Pinpin at Domingo Loag.
  27. Santos, D.d.l. (1794). Vocabulario de la lengua Tagala. Sampaloc: Imprenta de Nuestra Señora de Loreto.
  28. Santos, D.d.l. (1835). Vocabulario de la lengua Tagala. Manila: Imprenta Nueva de Don Jose Maria Dayot.
  29. Schramme, T. (2023). Health as complete well-being: The WHO definition and beyond. Public Health Ethics, 16(3), 210 218.
  30. Serrano, R. (1854). Diccionario de términos comunes Tagalo Castellano. Manila: Imprenta del Colegio de Santo Tomas.
  31. Serrano, R. (1869). Diccionario de términos comunes Tagalo Castellano. Binondo: Imprenta de B. Gonzalez Moras.
  32. Serrano, R. (1913). Diccionario manual de terminos comunes Español-Tagalo. Manila: Libreria de J. Martinez.
  33. Serrano Laktaw, P. (1889). Diccionario Hispano-Tagalog. Manila: Estab. Tipográfico “La Opinión” á cargo de G. Bautista.
  34. Serrano Laktaw, P. (1914). Diccionario Tagalog-Hispano. Manila: Imp. y Lit. de Santos y Bernal.
  35. Tan, M. (2008). Revisiting usog, pasma, kulam. Quezon City: University of the Philippines Press.
  36. Tianco, M. (1918). Almanake at kalendario ukol sa kalusugan sa mğa taong 1919, 1920 at 1921 ñg Kagawaran ñg Sanidad sa Pilipinas. Manila: Bureau of Printing.
  37. World Health Organization (WHO) (1948). Summary reports on proceedings minutes and final acts of the International Health Conference held in New York from 19 June to 22 July 1946. Geneva: WHO.

Tools


Copyright © 2026  KITE Digital Educational Solutions |  Exclusively distributed by CE-Logic